28/10/2026
Uống trà, nét văn hóa người Việt
Uống trà là một nét văn hóa, mỗi dân tộc, mỗi cách uống trà mang bản sắc dân tộc của mình. Có nhiều cách uống trà. Từ chỗ đơn giản là thay nước giải khát cho cơ thể hay cao nhất đến mức nghi lễ như trà đạo.
Người Việt mình từ xa xưa đã biết trồng trà để uống. Có nhiều cách chế biến trà. Từ Bắc đến Nam người dân đều biết cách làm theo khẩu vị của mình. Miền Bắc do khí hậu và chất đất nên có nhiều vùng trồng trà, có những loại trà thương hiệu xuất khẩu từ lâu đời như trà móc câu Thái Nguyên, chè Shan tuyết Tuyên Quang. Ở Tây Nguyên có trà Ô Long. Người miền Bắc nghiện trà, trà pha lên dù bằng trà tươi hay trà khô đều phải đặc quánh. Người miền Nam trà nhẹ hơn vì thức uống phổ biến là cafe. Trà khô của Việt Nam có vị thế trên thị trường quốc tế.
Có nhiều cách uống trà. Dân dã của bà con nông dân thì ra vườn tự hái, về đun nước sôi, rửa sạch, vò lá chè tươi, có khi cả cọng, hãm để uống. Quê tôi thì nấu cả cọng. Ra chợ, mua mươi ngàn, bó chè cả một ôm, cành chè tươi dài gần cả mét che khuất mặt. Làng tôi xưa có tục bất thành văn, sáng sớm sẽ có một nhà nấu một ấm chè (trà) tươi to rồi gọi một vòng năm bảy nhà hàng xóm sang uống, cứ thế xoay vần nhau cho hết tuần. Trà phải xanh ngắt, trong, đặc như cắm tăm. Quê tôi uống trà bằng đọi (chén ăn cơm). Nhà nào cũng sắm mươi cái đọi dùng uống “nước chè chát” bằng sứ Hải Dương trắng tinh. Trà rót vào chén xanh sóng sánh bốc hơi nghi ngút. Bà con tập trung lại, trò chuyện, trao đổi tin tức, mỗi người uống vài ba bát nước với nhau rồi về đi làm đồng, thời gian cho buổi trà sáng hàng xóm chỉ chừng 30 phút. Nhà “đăng cai” thường chuẩn bị dĩa trầu têm bằng cau trầu ngoài vườn, nhà sang có khi thêm dĩa khoai hay lạc luộc lạc rang, tùy thức mùa. Uống trà hàng xóm là một tập tục đẹp, gắn kết tình nghĩa bà con láng giềng ở quê tôi.
Thầy tôi hiếu khách. Mỗi khi đến lượt nhà tôi “mời nước”, mẹ sẽ chuẩn bị bó chè to thật sớm. Nước nấu trà là thứ nước mưa trong bể xây bên hồi nhà. Thầy sẽ chuẩn bị thứ củi tre khô nỏ cho mẹ đun nước. Trà xanh nấu bằng củi tre và nước mưa ướp lạnh trong hầm ấy sẽ trong, xanh, thơm và tinh khiết.
Những bữa “mời nước” đó, thầy rất vui, thầy nhắc tụi tôi quét lau nhà sân thật sạch. Tự Thầy đi hái cau cho mẹ nơi hàng cau trên đường ra ngõ. Mẹ têm đĩa trầu thật ngon hái ở bụi trầu bên hồi nhà. Để mời bà con, mẹ luôn chuẩn bị thêm một thức gì đó để “đưa trà” như khoai luộc, lạc rang hay đĩa kẹo lạc.
Thầy tôi có nhiều bộ đồ trà, ngoài trà nấu bằng ấm to đại chúng để cả nhà uống bằng đọi còn một cái ấm giỏ để ủ trà xanh. Mỗi sớm mẹ sẽ ủ một ấm tích trong giỏ, chuyên nước sôi thường xuyên để uống cả ngày. Trà này sẽ dùng bộ chén “trái hồng”, là loại chén uống trà to bằng nắm tay.
Thầy còn uống trà bằng cách pha trà khô, loại ấm chỉ pha được có xiu nước, chén nhỏ như hạt mít, có ấm pha, ấm chuyên. Nước đun bằng đóm tre thầy chẻ sẵn. Nước là loại nước mưa múc trong bể nước mưa, Thầy dự trữ trong cái độc bình cổ to đậy kín nơi góc phòng. Ấm nấu nước pha trà là cái ấm đồng cổ có tay cầm, dung tích chỉ chừng một xị nước. Hình dáng cái ấm ấy tôi vẫn mường tượng nhớ hình dáng như trong truyện Aladdin và cây đèn thần. Mỗi ly trà mỗi lần uống chỉ đủ một chức năng thẩm trà cho môi, lưỡi, họng, thẩm trà từ từ. Trà này thầy chỉ dùng khi gặp khách tri kỷ, bạn tâm giao, bạn thơ, hay những đêm trăng thầy độc ẩm.
Nói chung, dù uống trà bằng cách gì, yêu cầu đều phải dụng cụ sạch, trà sạch, nước sạch mới được. Trà phải trong, thơm, đậm vị trà, không được có váng nổi hay vị lạ. Các cụ quê tôi còn kén tay người “nhận trà” vào ấm. Hồi xưa không có bao tay như giờ, trà xanh rửa sạch, vò hay vặn nhẹ trước khi cho vào ấm.
Cái vụ "kén tay” bỏ trà vào nồi của quê tôi nghe tưởng như tâm linh nhưng lại có cơ sở khoa học. Vì cơ thể mỗi người đều có hương vị mồ hôi khác nhau. Có những người mùi mùi da thịt tay sẽ ảnh hưởng đến hương vị trà. Vì trà là thứ hút mùi cực nhạy. Bác cả tôi sáng nào nấu trà cũng phải đợi bác Ba hàng xóm sang nhận trà vào ấm mới chịu, bác gái chỉ đun chứ không được vặn trà. Khi nhỏ tôi để ý chuyện này của bác và cứ ám ảnh suy nghĩ. Giờ hiểu rõ mới biết các cụ xưa thật tinh tế trong gu ẩm thực, dù chỉ là món uống dân dã.
Nước chè xanh quê tôi là thức uống rẻ tiền dân dã, thơm thảo. Bát nước là đầu câu chuyện, gặp nhau, ai đến nhà việc đầu tiên là rót bát nước mời nhau. Nước trà kết nối tình thân, nghĩa láng giềng. Về quê, vào bất cứ hàng quán lớn nhỏ nào cũng được mời nước trà miễn phí. Có thể được phục vụ tại bàn hay cả bình to nơi góc quán, tha hồ uống.
Cách uống trà còn thể hiện đẳng cấp. Giới thượng lưu người ta mời nhau thứ nước trà cao cấp pha trong bộ ấm chén Tử Sa. Trong giới trà đạo có nhiều bộ đồ trà khác nhau, phục vụ cho những buổi uống trà tính chất khác nhau. Mỗi cách pha có một nghi lễ khác nhau, mà trong khuôn khổ bài viết nhỏ không thể trang trải hết được.
Tôi không phải là dân trà đạo. Nhưng khi tinh thần vào ngõ hẹp, tôi hay một mình đến quán trà đạo của XQ Đà Lạt đối diện khách sạn New World ở đường Nguyễn Thái Học. Tìm một góc yên tĩnh, không gian như tách hẳn với ồn ã phố thị, ngắm những siêu phẩm thêu tay tinh tế trong khói trà thanh tịnh. Tôi dẫn dắt hồn mình ra khỏi bức bối trong im lặng tuyệt đối. Một cách làm lành hữu hiệu.
Ở miền Bắc uống trà đặc, ở miền Nam uống trà đá, thứ trà được nấu bằng chè bồm, thứ trà khô Tây Nguyên, thường có ướp thêm hoa lài, nhẹ, thơm thoang thoảng. Đó chính là cách uống trà vùng miền, nét văn hóa đặc trưng.
Bây giờ văn hóa phẳng, cách uống đã giao thoa văn hóa do dịch chuyển cư dân, người đi mang văn hóa uống trà đến nơi mới. Giờ ra phố dễ thấy những bình trà đá miễn phí thơm thảo cho khách nghèo đường xa đỡ khát, đấy cũng là nét văn hóa trà đáng quý của người Việt.
Trà có nhiều cách uống.
Trà sáng như tôi đã kể, là thứ trà điểm tâm. Nhiều người nghiện trà buổi sáng chỉ cần trà, không cần ăn gì. Trà sáng uống để bắt đầu tỉnh táo cho một ngày làm việc. Trà chiều là thứ trà trò chuyện, nghỉ ngơi. Còn có thứ trà đêm. Là buổi trà dành cho người làm việc đêm như dân viết lách hay công việc ban đêm, người thích độc ẩm.
Trước nghe uống trà, ai cũng nghĩ trà phải là nấu từ lá trà hay búp trà, tươi hay khô. Nhưng giờ, có nhiều thứ gọi là trà, nhưng nguyên liệu lại mix nhiều thứ hoa quả khác. Vì trong trà có chất Tanin kích thích thần kinh gây mất ngủ. Nên nhiều loại trà thảo dược ra đời. Mỗi loại trà lại topping khác nhau theo tên gọi. Trà thảo dược dùng cho phụ nữ và người không uống được trà xanh. Nhiều khi rủ nhau đi cafe, nhưng lại gọi trà. Mấy chị em gọi một bình trà, trà hoa quả nên topping nhiều thứ, kèm mứt. Vào quán cao cấp chút, một bình trà nóng ấy giá cả cũng không kém chút nào. Có khi mấy trăm nghìn một bình trà.
Nói uống trà không thể không nói trồng trà. Không khí thổ nhưỡng mỗi vùng cho một loại trà khác nhau. Mỗi vùng đều có cách trồng và chế biến nên những món trà đặc sản khác nhau. Trà không chỉ là văn hóa, trà còn là kinh tế. Có những địa phương, trà là kinh tế mũi nhọn như Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lâm Đồng, Nghệ An. Ngành công nghiệp trà tạo công ăn việc làm cho người lao động, là nguồn thu cho ngân sách. Trà là đại diện bản sắc, hội nhập và phát triển nhiều vùng đặc biệt như Tân Cương (Thái Nguyên), Bảo Lộc (Lâm Đồng) Hà Giang (Tuyên Quang).
Uống Trà mãi là một là một nếp sống văn hóa của người Việt, cafe dù phổ biến vẫn không thay thế được. Uống trà giúp tinh thần sảng khoái. Uống trà là văn hóa, sức khỏe, là kết nối bạn bè… Uống trà, tâm hồn Việt. Một nét văn hóa trầm tĩnh nhưng không hề phai trong cuộc sống hối hả này.
Ban tổ chức
Xem tiếp