Thái Nguyên – Tinh hoa trà Việt, kết nối thế giới
VI | EN

Chi tiết bài viết

Những bí quyết ướp trà sen, chuyện bây giờ mới kể

Trà ướp hoa sen Tây Hồ từ vài trăm năm trước đã được người đời tôn vinh là "vua" của các loại trà. Bởi đây là phẩm trà quý nhất, đắt tiền nhất, xưa kia chỉ dành cho các bậc đế vương và tầng lớp phong lưu quyền quý. Cũng bởi nghệ thuật ướp trà sen quá công phu, quá cầu kỳ mà mỗi chặng, mỗi nhịp đều đòi hỏi sự tinh tế, tỷ mẩn, phải đạt đến cái chân nghệ thuật thì cái đích cuối cùng, một chén trà sen ngon mới thật viên mãn.

Những bí quyết ướp trà sen, chuyện bây giờ mới kể vntn 32

 

Có một sự gặp gỡ dẫu muộn màng nhưng lại hóa thiên duyên trong cõi ẩm thực Việt. Ấy là khi búp trà Tân Cương trót bén duyên cùng đóa sen hồng Hồ Tây trăm cánh. Người ta vẫn thường ngợi ca trà sen Tây Hồ là thức quà quý mác nhãn kinh kỳ, nhưng mấy ai biết được rằng, cốt cách làm nên chén trà thượng hạng ấy lại là sự hòa quyện tuyệt mỹ giữa cái vị chát dịu, ngọt ngào của vùng đồi chè Thái Nguyên và hương thơm dịu dàng, thanh khiết của những đầm sen Tây Hồ linh thiêng ngàn năm văn hiến.

Tôi sinh ra trong một gia đình truyền thống ở Hà Nội làm về trà. Tôi là đời thứ 6. Nghệ thuật ướp trà sen đã được gia đình tôi lưu truyền qua nhiều thế hệ. Và thật đáng mừng khi những tinh hoa của nghề vẫn được bảo tồn và hơn thế, nâng cao.

Từ xưa đến nay, trà sen ở Việt Nam được chia ra làm 2 dòng trà chính: Trà sen Mạn và Trà sen Thái. Trà sen Mạn là ướp hoa sen trên nền trà mạn của Hà Giang. Chữ Mạn, hiểu một cách nôm na là mạn ngược. Đó là trà Shan tuyết cổ thụ mọc hoang dại trên những đỉnh núi cao của Hà Giang. Trà sen Thái là ướp hoa sen trên nền trà xanh của Thái Nguyên mà nổi tiếng nhất, là trà Tân Cương.

Nếu so sánh hai dòng trà này thì trà sen Mạn công phu hơn trà sen Thái. Công phu hơn ở giai đoạn đầu tiên: chọn trà để ướp.

Muốn có được phẩm trà sen Mạn ngon, tôi phải chọn lựa những búp trà non thượng hạng hái từ những cây trà cổ thụ vài trăm năm tuổi mọc tự nhiên trên những dãy núi có độ cao từ 1300m - – 1900m so với mực nước biển ở Hà Giang, quanh năm sương phủ. Để chống chọi với khí hậu khắc nghiệt, những búp chè phải gồng sức vươn lên đón nhận từng giọt nắng, từng tia sáng của mặt trời. Chính cuộc chống trả quyết liệt cho sự sinh tồn ấy đã tạo cho trà Shan tuyết một hương vị đặc biệt, trở thành đặc sản mà những người sành trà luôn săn tìm, yêu thích. Những cánh trà già sẽ bị loại bỏ. Tất cả những búp trà đạt tiêu chuẩn sẽ được đổ vào chõ, đồ chín như đồ xôi. Mục đích để loại bỏ chất chát của trà. Bởi theo quan niệm của các cụ ngày xưa, thưởng trà sen là thưởng thức hương sen là chính chứ không phải vị trà.

Sau khi đồ lên như vậy, trà rất là ướt. Tôi đổ trà vào chảo gang, sao trà cho khô như lúc ban đầu. Rồi đựng vào chum, bên trên ủ một lớp lá chuối khô và đậy kín lại. Chờ từ 4 -– 5 năm cho thời gian phong hóa các búp trà tơi xốp như giấy bản. Trà càng tơi xốp bao nhiêu, khi ướp với hoa sen, càng thấm được nhiều hương bấy nhiêu. Vì thế, nếu ai đã từng thưởng thức trà sen Mạn, sẽ thấy uống tàn ấm trà rồi, vị trà đã nhạt lắm rồi mà hương vẫn còn thơm.

Nghệ nhân trà Hoàng Anh Sướng lẩy gạo sen để ướp trà.

Nghệ nhân trà Hoàng Anh Sướng lẩy gạo sen để ướp trà.

Nhưng về sau, gu thưởng thức trà sen của người Việt Nam dần thay đổi. Khách ẩm thủy muốn vừa thưởng thức hương sen, vừa thưởng thức vị trà cho nên những người làm trà chúng tôi chuyển sang ướp trên nền trà xanh Thái Nguyên mà Tân Cương là phẩm trà tuyệt vời nhất. Những búp trà nõn tôm được hái từ vùng Tân Cương, qua bàn tay sao vò công phu, cánh trà xoăn tít lại như móc câu, mang sẵn vị "tiền chát hậu ngọt" cùng hương cốm non nguyên bản. Khi ướp với sen hồng bách diệp Hồ Tây, nước trà rót ra chén tống có màu xanh pha chút hanh vàng như ai đó vừa thả một giọt mật ong vào. Nhấp một ngụm, cái vị chát dịu đặc trưng của trà Tân Cương khẽ chạm vào đầu lưỡi, rồi ngay lập tức, hương sen Tây Hồ ùa tới, ngọt ngào, thơm ngát, lấp đầy mọi giác quan. Hương hoa không lấn át vị trà, mà nương tựa vào nhau, nâng đỡ nhau, để lại hậu vị ngọt sâu nơi cuống họng – một cái ngọt thanh tao, lưu luyến mãi không tan. Mối duyên giữa trà Tân Cương và sen Hồ Tây, vì thế, cứ lặng lẽ đi qua năm tháng, trở thành một nốt trầm định vị nét tinh tế, thanh lịch, kiêu sa của nghệ thuật ẩm thủy Việt.

Ở nước ta, không biết cây sen có tự bao giờ, chỉ biết đâu đâu cũng thấy bạt ngàn hoa sen. Từ miền núi, trung du đến đồng bằng, nhiều nhất là ở Đồng Tháp Mười, Huế, vùng đồng trũng Hà Nam, Hưng Yên, Hải Phòng… Song tuyệt nhất vẫn là sen Hồ Tây, đặc biệt là vùng Đồng Trị, Thủy Sứ thuộc làng Tây Hồ (Quảng Bá, Hà Nội).

Khi ướp trà sen, gia đình tôi chỉ dùng sen Hồ Tây. Bởi vì bùn của Hồ Tây rất màu mỡ nên bông hoa rất to, to gấp đôi sen ở vùng khác. Tôi đã từng làm một cuộc nghiên cứu: lẩy gạo sen (những hạt gạo trắng tinh trên những nhụy vàng thanh mảnh. Gọi là gạo sen vì trông hình dáng giống như hạt gạo. Đây là túi đựng hương của hoa sen. Hoa sen thơm hay không là ở hạt gạo sen này) của 100 bông sen mọc ở Hồ Tây và 100 bông sen ở vùng Phủ Lý (Ninh Bình). Kết quả rất bất ngờ: 100 bông sen ở Hồ Tây cho khoảng 120g gạo sen trong khi 100 bông sen ở vùng Phủ Lý chỉ cho khoảng 60g gạo sen.

Một lý do khác khiến gia đình tôi chuộng sen Hồ Tây cũng bởi đây là chốn địa linh, vùng đất linh thiêng. Cổ nhân cho rằng “địa linh sinh nhân kiệt”. Những vùng đất linh thiêng sẽ sản sinh ra những người tài năng, nổi tiếng. Sở dĩ Hồ Tây là chốn địa linh bởi nó hấp thu được nhiều nguyên khí của trời đất. Và phải chăng, hoa sen Hồ Tây mọc ở vùng đất linh thiêng đó, hấp thu được nhiều nguyên khí đó mà thơm hơn hẳn sen ở vùng khác. Có một thực tế là nhiều người, vì quá yêu sen Hồ Tây đã bứng giống sen ở đó về trồng ở tại địa phương mình. Hoa sen mọc lên cũng to, cũng thơm nhưng không thể thơm nồng, thơm ngát như sen mọc ở Hồ Tây được. “Đấy vàng đây cũng đồng đen. Đấy hoa thiên lý đây sen Tây Hồ”. Câu thơ thể hiện rất rõ niềm tự hào của người Hà Nội về sen Hồ Tây.

Hoa sen thường nở khi mặt trời mọc. Vì vậy, từ 4 - 5h sáng, khi cả cánh đồng sen còn chìm trong sương, gia đình tôi đã yêu cầu những người nông phu chèo thuyền ra Hồ Tây để hái sen. Bởi nếu hái muộn, hoa sen nở, hương sen sẽ bay đi ít nhiều.

Mỗi ngày, gia đình tôi chở khoảng 2.000 - 3.000 bông sen về Hiên trà. Việc đầu tiên phải làm là lẩy toàn bộ gạo sen ra khỏi bông sen. Bàn tay trái ôm chặt đài hoa, bàn  tay phải khéo léo đẩy nhẹ những ngón tay cho những hạt gạo (túi hương) rơi vào lòng chiếc lá sen lớn. Sau đó, dùng lạt buộc túm lại để nuôi hương.

Việc lẩy gạo sen trông rất đơn giản, tưởng như một đứa trẻ lên 7 cũng có thể làm được. Nhưng đó lại là cả một nghệ thuật, rất khó. Thứ nhất, vì bông sen cả một đêm chìm trong sương nên rất ướt. Không dễ để lẩy những hạt gạo ra khỏi nhụy vàng. Mà phải lẩy thật nhanh, càng nhanh, càng tốt. Nhiều người, xem tôi lẩy gạo sen, các ngón tay thoăn thoắt như múa trên phím đàn, đã phải thốt lên: “Anh Sướng lẩy gạo sen mà cứ như nghệ sĩ piano chơi đàn vậy. Thật đẹp, thật nghệ thuật”. Lẩy mỗi bông sen, tôi chỉ mất có 20 giây. Rất nhanh. Bởi thế, cả đống hoa sen hàng ngàn bông, chỉ một vài tiếng đồng hồ tôi đã lẩy gạo xong. Nếu làm chậm, công việc kéo dài đến trưa, chiều sẽ khiến hương sen bay đi mất. Thứ 2, nếu bàn tay thô vụng sẽ làm gạo sen bị dập nát, hương sen bị phôi phai.

Ướp trà sen là một nghề, hơn thế là một nghệ thuật lắm công phu, đòi hỏi ở người ướp sự nhẫn nại, đôi tay tinh tế và diệu nghệ. Đặc biệt, tâm hồn phải sạch trong, nhân hậu. Bởi hương sen rất cao quý, tinh khiết. Một chút bụi nhơ cũng làm vẩn đục hương hoa. Đó cũng là lý do khi xưa, người phụ nữ hàng tháng “đến kỳ” không được lại gần khu vực ướp trà sen. Ngoài ra, người ướp còn phải để “tay mộc”, kể cả rửa xà phòng cũng không được vì ảnh hưởng đến hương trà.

Khi ướp, tôi thường dùng một hộp gỗ, bên dưới trải một lớp giấy bản thấm ẩm. Rồi rắc một lớp trà mỏng, một lớp gạo sen, một lớp trà mỏng, một lớp gạo sen. Cứ thế cho đến hết trà, hết gạo thì thôi. Sau đó, đậy nắp hộp lại và ủ trong vòng 36 đến 48 tiếng đồng hồ.

Sau khoảng 2 ngày ướp với gạo sen, trà thấm toàn bộ hương sen nhưng đồng thời cũng thấm luôn cả nước từ gạo sen nên trà rất ướt. Vì thế, tôi phải sàng toàn bộ gạo sen ra khỏi trà, đóng trà vào những túi giấy nhỏ rồi cho vào lò sấy khô. Sấy mất khoảng 1 ngày. Đây là khâu vô cùng khó. Vì một nguyên tắc là khi sấy, hơi nước sẽ bay đi kéo theo những phân tử hương. Vậy làm thế nào khi sấy trà sen, hơi nước bay đi mà hương sen còn lưu giữ lại trong trà. Đó là bí quyết của những nghệ nhân ướp trà sen Hà Nội.

Sau khi trà được sấy khô, tôi lại ướp thêm lần sen thứ hai, thứ ba, thậm chí thứ tư, thứ năm tùy thuộc vào sở thích của người uống trà đậm hay nhạt. Hương sen càng quyện vào cánh trà, càng ướp nhiều thì trà càng thơm. Trung bình, mỗi cân trà ướp cần từ 1000 - 1200 bông sen. Cho nên, không phải ngẫu nhiên, mỗi kg trà sen được đổi bằng 2 - 3 chỉ vàng mà người sành trà vẫn nao nức tìm mua bằng được. Cũng không phải ngẫu nhiên, Hà Nội hiện nay chỉ còn 5-6 nghệ nhân có thể ướp được vật phẩm quý giá này.

Những năm gần đây, ở Hà Nội rộ lên phong trào uống trà sen ướp "xổi" (thả một dúm trà vào bông sen tươi rồi buộc túm lại. Sáng hôm sau, bỏ ra uống). Nhiều chủ đầm sen Tây Hồ đã ướp theo cách đó và bán với giá 50.000 đồng -60.000 đồng/một bông (trong khi giá bán một bông hoa sen khoảng 10.000 đồng). Nhiều người đã hết lời ca tụng thứ trà sen ướp “xổi” ấy. Cụ Nguyễn Tuân ngày xưa cũng đã ca tụng cách ướp ấy trong “Vang bóng một thời”.

Riêng tôi, hơn 20 năm tâm huyết với nghề ướp trà sen, kế thừa những bí quyết gia truyền hàng trăm năm của cha mẹ, tổ tiên trao truyền lại, tôi thấy, cách ướp trà ấy thật khó có thể coi là nghệ thuật được. Càng không phải là thứ trà sen xưa kia chỉ dành cho các bậc vua chúa, thượng lưu quyền quý, thứ trà thượng phẩm mà người đời tôn vinh là “vua” của các loại trà. Bởi lẽ, cứ thả dúm trà vào bông hoa sen tươi rồi ủ một đêm, sáng hôm sau, bỏ ra uống thì một đứa trẻ 6-7 tuổi cũng có thể làm được. Đó là chưa kể, nhiều người còn bỏ bông sen vào ngăn tủ đá để bảo quản trà được lâu, tránh cho trà bị ủng. Uống trà ấy thường xuyên, sẽ không tốt cho sức khỏe.

Phàm đã là nghệ thuật thì phải cầu kỳ, tinh tế, chỉ một số ít người làm được chứ không phải dành cho đại chúng, không phải ai cũng có thể làm được. Không phải ngẫu nhiên mà các trà sư nổi tiếng của Nhật Bản hay của Trung Quốc, mỗi khi đến thăm và giao lưu với tôi tại Hiên trà Trường Xuân, đều muốn được thưởng thức trà sen và tha thiết đề nghị tôi chia sẻ về nghệ thuật ướp trà sen.

Hơn 20 năm qua, biết bao người từ khắp năm châu bốn biển đã được thưởng thức chén trà sen thơm nồng do chính bàn tay tôi tẩm ướp, trong đó, có nhiều nguyên thủ quốc gia, nhiều triệu phú, tỷ phú thế giới. Biết bao lời khen tấm tắc, nắc nỏm của khách ẩm thủy khiến kẻ ướp trà là tôi thấy vui, thấy hào. Có điều, ít ai biết được, để có một ấm trà sen thơm ngon như thế, cả ngàn bông sen Tây Hồ đã phải tàn một kiếp hoa để gửi toàn bộ hương thơm vào từng búp trà và kẻ ướp trà là tôi phải dậy từ sớm tinh mơ, ngắt từng cánh hoa, lẩy từng hạt nhụy những mong mang đến cho đời một chén trà ngon.

Những bí quyết ướp trà sen, chuyện bây giờ mới kể vntn 32

 

Những sớm ban mai, những buổi chiều tà, gặp người tri kỷ, thủ thỉ tâm tình bên ấm trà sen hương đượm, có chốn bồng lai tiên cảnh nào bằng. Cái tinh của trà sen, cái hương thơm ngọt ngào, trong trẻo của nó sẽ làm cho hồn người thư thái, có thể tẩy được bụi trần, rửa được lòng tục. Người kén trà, trà cũng kén người. Đó là sự gặp gỡ, hoà hợp của những tư chất, tâm hồn trong sạch, thanh tao. Và kỳ lạ thay khi mỗi búp trà, mỗi dòng hương là cả một tinh tuý của đất trời, của con người tụ lại.

 “Nâng chén mừng anh thưởng vị trà

Đừng quên tan tác mấy đời hoa

Cạn từng hớp nhỏ cho sen đượm

Vớt lại trần ai một chút ta”.

(Qua áng hương trà - Vũ Hoàng Chương)

Bình luận